روش ائمه اهل بیت علیهم السلام در محکم و متشابه

قرآن کتاب: قرآن در اسلام صفحه 37

نویسنده: استاد علامه طباطبایى (رض)

آنچه از بیانات مختلف ائمه اهل بیت (ع) بدست میآید اینست که در قرآن مجید متشابه بمعنى آیه‏اى که مدلول حقیقى خود را بهیچ وسیله‏اى بدست ندهد وجود ندارد.بلکه هر آیه‏اى اگر در افاده مدلول حقیقى خود مستقل نباشد بواسطه آیات دیگرى میتوان بمدلول حقیقى آن پى برد و این همان ارجاع متشابه است‏بمحکم چنانکه آیه: «الرحمن على العرش استوى‏» ⁽¹⁾ ترجمه:خدا بر تخت‏خود قرار گرفت) و آیه: «و جاء ربک‏» ⁽²⁾ ترجمه:و خداى تو آمد) ظاهرند در جسمیت و مادیت ولى با

.............................................

1- سوره طه آیه 5.

2- سوره فجر آیه 24

ارجاع این دو آیه بآیه کریمه: «لیس کمثله شى‏ء» ⁽¹⁾ معلوم میشود مراد از قرار گرفتن و آمدن که بخداى متعال نسبت داده شده معنائى است غیر از استقرار در مکان و انتقال از مکان بمکان.

پیغمبر اکرم (ص) در وصف قرآن مجید میفرماید ⁽²⁾ : «و ان القرآن لم ینزل لیکذب بعضه بعضا و لکن نزل یصدق بعضه بعضا فما عرفتم فاعملوا به و ما تشابه علیکم فآمنوا به‏» (ترجمه:بدرستى قرآن نازل نشده براى اینکه برخى از آن برخى دیگر را تکذیب کند ولى نازل شده که برخى از آن برخى دیگر را تصدیق نماید پس آنچه را که فهمیدید بآن عمل کنید و آنچه بشما متشابه شد بآن-تنها-ایمان بیاورید) .

و در کلمات امیر المؤمنین (ع) ⁽³⁾ است: «یشهد بعضه بعضا و ینطق بعضه بعضا» (ترجمه: شهادت میدهد برخى از قرآن بر برخى دیگر و بیان میکند برخى از آن برخى دیگر را) .

و امام ششم (ع) ⁽⁴⁾ میفرماید: «المحکم ما یعمل به و المتشابه ما اشتبه على جاهله‏» (ترجمه:محکم قرآن آن است که بآن بتوان عمل کرد و متشابه آنست که بکسیکه نداند مشتبه شود) و از روایت استفاده میشود که محکم و متشابه نسبى میباشند و ممکن است آیه‏اى نسبت‏بکسى محکم و نسبت‏بکس دیگر متشابه باشد.

و از امام هشتم ⁽⁵⁾ منقول است که فرمود: «من رد متشابه القرآن الى محکمه هدى الى صراط مستقیم-ثم قال-ان فى اخبار نامتشابها کمتشابه القرآن فردوا متشابهها الى محکمها و لا تتبعوا متشابهها فتضلوا» (ترجمه:کسیکه متشابه‏

.............................................

1- سوره شورى آیه 11

2- در المنثور ج 2 ص 8

3- نهج البلاغه خطبه 131

4- تفسیر عیاشى ج 1 ص 162

5- عیون اخبار الرضا ج 1 ص 290

قرآن را بمحکم آن رد کرد براه راست هدایت‏یافت.پس از آن فرمود:بدرستى در اخبار ما متشابه هست مانند متشابه قرآن پس متشابه آنها را بسوى محکم آنها برگردانید و از خود متشابه پیروى مکنید که گمراه میشوید) .

چنانکه مشاهده میشود روایات و خاصه خبر اخیر صریح است در اینکه متشابه آیه‏ایست که استقلال در افاده مدلول خود نداشته باشد و بواسطه رد بسوى محکمات روشن خواهد شد، نه اینکه هیچگونه راهى براى فهم مدلول آن در دسترس نباشد.